cornelsen
ένθεν κι ένθεν, εκείθεν και εντεύθεν
Σύνδεσμοι


Κρίση, μια ερμηνεία που δεν θα ακούσετε στα δελτία των οκτώ (II)
2497 αναγνώστες
Τετάρτη, 27 Φεβρουαρίου 2013
08:49

 

Συνέχεια από το προηγούμενο

4. Η «ΜΑΚΡΟΟΙΚΟΝΟΜΙΑ» ΤΗΣ ΚΡΙΣΗΣ: ΥΠΟΚΑΤΑΝΑΛΩΣΗ και ΠΤΩΤΙΚΗ ΤΑΣΗ ΤΟΥ ΜΕΣΟΥ ΠΟΣΟΣΤΟΥ ΚΕΡΔΟΥΣ

Σε μακροοικονομικό επίπεδο η εκδήλωση τής καπιταλιστικής κρίσης εμφανίζεται κάτω από την δράση δυο αντιτιθέμενων νόμων: τού νόμου τής υποκατανάλωσης από την μια και τού νόμου τής πτωτικής τάσης τού ποσοστού κέρδους από την άλλη.

Ο σκοπός τής καπιταλιστικής παραγωγής δεν είναι η ικανοποίηση των αναγκών τής κοινωνίας αλλά η συσσώρευση τού κεφαλαίου με την συνεχή αύξηση τής παραγωγής. Όμως αυτή «η υπερπαραγωγή δεν είναι ποτέ απόλυτη (δεν αφορά τις κοινωνικές ανάγκες), αλλά σχετική,[…] δηλαδή αναφέρεται πάντοτε στη δυνάμενη να πληρώσει ζήτηση (τόσο για μέσα κατανάλωσης όσο και για μέσα παραγωγής)». Με άλλα λόγια ναι μεν η καπιταλιστική επιχείρηση μπορεί να παράγει όλο και πιο πολύ διευρύνοντας συνεχώς την παραγωγική της δυνατότητα αλλά οι εργάτες (και τα ενδιάμεσα κοινωνικά στρώματα) δεν μπορούν να καταναλώσουν τα προϊόντα/εμπορεύματα που οι ίδιοι παράγουν: η υποκατανάλωση αποκτά διαστάσεις επιδημίας. Αλλά αν τα εμπορεύματα δεν πουληθούν δεν μπορεί να πραγματωθεί η υπεραξία που αναζητά το κεφάλαιο για να συνεχίσει την συσσώρευσή του. Φτάνουμε στον παραλογισμό να καταστρέφονται τα εμπορεύματα για να μην πέσουν οι τιμές την στιγμή που εκατομμύρια άνθρωποι μπορεί να πένονται ή να πεθαίνουν από την φτώχεια!

Όμως ο νόμος τής υποκατανάλωσης δεν αρκεί να εξηγήσει την κρίση. Ο Λένιν συμπλήρωνε:

«η υποκατανάλωση (που εξηγεί τάχα τις κρίσεις) υπήρχε στα πιο διαφορετικά οικονομικά καθεστώτα, ενώ οι κρίσεις αποτελούν χαρακτηριστικό γνώρισμα μόνον ενός καθεστώτος –τού κεφαλαιοκρατικού».

Κοντά στην υποκατανάλωση δρα ταυτοχρόνως και ένας δεύτερος νόμος: η πτωτική τάση τού ποσοστού κέρδους (ΠΤΠΚ). Όπου ποσοστό κέρδους είναι το πηλίκο R = υ/(C+μ) = (υ/μ)/(1+C/μ)  

και C: το σταθερό κεφάλαιο (η αξία των μέσων παραγωγής), μ: οι μισθοί, υ: η υπεραξία, υ/μ: το ποσοστό εκμετάλλευσης (ποσοστό τής υπεραξίας) και (C/μ): η οργανική σύνθεση τού κεφαλαίου.

Αντιγράφω γι’ αυτό από παλαιότερη ανάρτησή μου:

«Ο Μαρξ ωστόσο είχε μια εξήγηση για την ΠΤΠΚ και κατά συνέπεια για το μακροπρόθεσμο βάθεμα των κρίσεων και για τα αυξανόμενα επίπεδα ανεργίας. Έλεγε ότι οφειλόταν στην ίδια τη φύση τής καπιταλιστικής συσσώρευσης. Κάθε καπιταλιστής είναι σε ανταγωνισμό με κάθε άλλο καπιταλιστή. Ο μόνος τρόπος να επιβιώσει σ’ αυτόν τον ανταγωνισμό είναι να εισάγει διαρκώς καινούργιες μηχανές, που ενσαρκώνουν όλο και μεγαλύτερα ποσά «νεκρής εργασίας». Κάθε καπιταλιστής πρέπει να εγκαταστήσει όσο το δυνατό περισσότερα μηχανήματα που να εξοικονομούν ζωντανή εργασία. Κι έτσι οι επενδύσεις μεγαλώνουν γρηγορότερα απ’ ότι το εργατικό δυναμικό».

Αναπόφευκτα όμως ο παρονομαστής (C+μ) τού κλάσματος μεγαλώνει και το κλάσμα με την σειρά του μικραίνει. Βέβαια η αύξηση τής επένδυσης σε σχέση με την εργασία δεν δημιουργεί πρόβλημα για κάθε ξεχωριστή εταιρεία. Γι’ αυτό το κάθε μεμονωμένο κεφάλαιο προσπαθεί να εξασφαλίσει τον πιο σύγχρονο εξοπλισμό και τη μικρότερη δυνατή ποσότητα εργασίας στοχεύοντας να αρπάξει πελάτες από τούς ανταγωνιστές του και να αυξήσει τα κέρδη του σε βάρος τους. Αλλά το γεγονός αυτό μπορεί κάλλιστα να γίνει πρόβλημα για τον καπιταλισμό ως σύνολο. Κι αυτό διότι αν κάθε εταιρεία εγκαθιστά εξοπλισμό εξοικονόμησης εργασίας, τότε η σχέση επένδυσης προς εργασία σ’ όλο το σύστημα θα γίνει μεγαλύτερη.

«Με άλλα λόγια, όσο μεγαλύτερη είναι η επιτυχία των [μεμονωμένων] καπιταλιστών στο να συσσωρεύουν, τόσο μεγαλύτερη είναι η πίεση σε όλο το σύστημα για πτώση τού ποσοστού κέρδους.[…]

Ο μεμονωμένος καπιταλιστής επενδύει γιατί με πιο προηγμένη τεχνολογία εξοικονόμησης εργασίας μπορεί να ξεπεράσει τούς ανταγωνιστές του και να αρπάξει κάποια από τα κέρδη που πριν πήγαιναν σ’ αυτούς. Αλλά αν όλοι οι καπιταλιστές το κάνουν αυτό, το συνολικό ποσοστό κέρδους πέφτει ωσότου να τούς χτυπήσει όλους.»

Ο νόμος αυτός επαληθεύτηκε και στην μεταπολεμική περίοδο. Το ποσοστό κέρδους φθίνει συνεχώς μετά τα μέσα τής δεκαετίας τού '70. Ένα σύντομο διάλειμμα στην πτώση του μετά το 1980 δεν μπόρεσε να διατηρηθεί για καιρό:  

Οι δυο αυτοί νόμοι δρουν ταυτόχρονα, υπόγεια και σε μάκρος χρόνου. Στο τέλος όμως το αποτέλεσμα είναι πάντα το ίδιο: η έκρηξη τής «γενικευμένης (καπιταλιστικής) κρίσης υπερσυσσώρευσης».

5. Η ΛΥΣΗ ΠΟΥ ΕΠΙΖΗΤΕΙ ΤΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΣΤΗΝ ΚΡΙΣΗ ΤΟΥ

Ποιες λύσεις εφαρμόστηκαν για να ξεπεραστούν οι κρίσεις κατά το παρελθόν; Στην ουσία οι λύσεις αυτές προσπαθούσαν να χτυπήσουν την ΠΤΠΚ. Μέχρι τον μεσοπόλεμο αυτό γινόταν με τις ίδιες πάντα πολιτικές:

- Αύξηση τού χρόνου εργασίας χωρίς αύξηση μισθού

- Μειώσεις μισθών και απολύσεις

- Μείωση τού κοινωνικού μισθού (σύνταξη, δημόσια υγεία, δημόσια παιδεία)

- Αναζήτηση φθηνών πρώτων υλών με κάθε κόστος (όπως η καταλήστευση των πόρων τού Τρίτου κόσμου)

- Κανιβαλισμός των ισχυρότερων κεφαλαίων πάνω στα πιο αδύνατα (εξαγορά πτωχευμένων κεφαλαίων σε εξευτελιστικές τιμές από όσα επιβίωναν τής κρίσης)

Από τον μεσοπόλεμο και μετά εφαρμόστηκαν δυο ακόμη επιλογές:

- Οικονομική παρέμβαση τού κράτους μέσω δημόσιων δαπανών (δημόσια έργα, εξοπλισμοί) και μεταφορά των ζημιών στους κρατικούς προϋπολογισμούς και, επομένως, στην κοινωνία

- Επιτάχυνση τής περιστροφής τού κεφαλαίου (πχ με την βοήθεια τής διαφήμισης και τού μάρκετινγκ)  

Ο Μαρξ δεν αντιμετώπιζε την γενικευμένη κρίση ως την «τελική» κρίση. Όσο αναπόφευκτο θεωρούσε τον ερχομό της άλλο τόσο αναγνώριζε και την δυνατότητα τού συστήματος να την ξεπερνά –αλλά με τι κόστος για την κοινωνία!- όσο δεν απαντούσε σε αυτές τις λύσεις η εργατική τάξη.    

6. Η ΙΣΤΟΡΙΚΗ "ΕΙΚΟΝΑ" ΤΩΝ ΜΕΓΑΛΩΝ, ΓΕΝΙΚΕΥΜΕΝΩΝ ΚΡΙΣΕΩΝ

Οι περιοδικές κρίσεις τού καπιταλισμού έγιναν αντιληπτές από πολλούς οικονομολόγους και αναπτύχθηκαν διάφορες θεωρίες ερμηνείας τους. Μεταξύ αυτών ήταν και η θεωρία των «μεγάλων κύκλων» τού Κοντράτιεφ. Δεν θα αναφερθώ εδώ στην ίδια την θεωρία αλλά θα χρησιμοποιήσω μια οπτικοποίηση της συμπληρώνοντας την εικόνα με τα δυο βασικά στάδια τού καπιταλισμού (ελεύθερος ανταγωνισμός και μονοπωλιακός καπιταλισμός-ιμπεριαλισμός). Επιβεβαιώνεται η κυκλικότητα των κρίσεων ανεξαρτήτως τού σταδίου: η καπιταλιστική οικονομία ξεκινά με άνοδο (spring) που εξελίσσεται σε καλπασμό (summer), ακολουθεί η στασιμότητα (autumn) και η κρίση που φέρνει την μακροχρόνια ύφεση (winter). 

Παρακολουθώντας την παραπάνω εικόνα (ενδιαφέρουσα και η εικόνα τού Σουμπέτερ για το θέμα των κύκλων -εδώ σελ.213), το τέλος τής παρατεταμένης ύφεσης τού δεύτερου μισού τού 19ου αιώνα ήρθε ταυτόχρονα με δυο σημαντικές αλλαγές: α) το πέρασμα από τον ελεύθερο ανταγωνισμό στην εποχή των μονοπωλίων και β) την μετατροπή τού μεγαλύτερου τμήματος τής Αφρικής και τής Ασίας σε αποικίες των ισχυρών τής Ευρώπης (το στάδιο τού καπιταλισμού που ονομάστηκε «ιμπεριαλισμός»). Η δημιουργία των μονοπωλίων και η καταλήστευση των πρώτων υλών των αποικιών, σε συνδυασμό με την συμπίεση τού εργατικού κόστους έδωσε βαθιά ανάσα στην κερδοφορία τού συστήματος. Ωστόσο μετά τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, οι οικονομικές κρίσεις επανεμφανίστηκαν σε μια κλίμακα μεγαλύτερη και πιό καταστροφική από πριν.

Η κρίση που άρχισε το 1929 ήταν η χειρότερη που είχε γνωρίσει ποτέ το σύστημα. Τα φιλελεύθερα γιατροσόφια δεν μπόρεσαν να αντιμετωπίσουν το πρόβλημα και τελικά χρειάστηκε η κυβερνητική παρέμβαση (κεϋνσιανή ρύθμιση) για να εμφανιστεί μια περιορισμένη, έστω, ανάκαμψη τόσο στις ΗΠΑ όσο και στην ναζιστική Γερμανία. Μετά το τέλος τού Β΄ Π.Π. και την καταστροφή τεραστίων ποσοτήτων κεφαλαίου ακολούθησε μια περίοδος πρωτοφανούς ανάπτυξης για τον καπιταλισμό. Να θυμηθούμε μόνο ότι στην εικοσαετία 1952-72 ο ελληνικός καπιταλισμός κάλπαζε με μέση ετήσια μεγέθυνση 6,3%! Διεθνείς πολιτικοί και οικονομικοί παράγοντες αποθέωναν τις κεϋνσιανές πολιτικές -αν και κάποιοι αμφισβητούσαν πως αυτές ήταν ο πραγματικός λόγος για την αλματώδη ανάπτυξη, μεταξύ αυτών και ο Τζορτζ Γκάλμπρεϊθ: «Η μεγάλη ύφεση τής δεκαετίας τού 1930 ποτέ δεν τελείωσε. Απλά εξαφανίστηκε μέσα στη μεγάλη κινητοποίηση τής δεκαετίας τού 1940» τόνιζε.

Η ξαφνική κρίση των μέσων τής δεκαετίας τού 1970 και η αδυναμία τού συστήματος να την ξεπεράσει έδωσε τέλος στην αυταπάτες για μια μόνιμη και διαρκή ανάπτυξη τού παγκόσμιου καπιταλισμού. Από κει που τα προηγούμενα χρόνια η κρατική παρέμβαση θεωρείτο αυτονόητα αποτελεσματική ξαφνικά γινόταν βαρίδι στην ανάπτυξη. Στις αρχές τής δεκαετίας τού ’80 η Θάτσερ και ο Ρήγκαν (σωστότερα τα αφεντικά τους σε Βρετανία και ΗΠΑ) «ανακάλυψαν» πως λύση στο πρόβλημά τους θα έδιναν οι οικονομικές θεωρίες τής σχολής τού Σικάγου (νεοφιλελεύθερη ρύθμιση). Τι μέτρα πρότειναν και μας προτείνουν ακόμη; Ακριβώς αυτά που πρότειναν σε κάθε κρίση: αύξηση τής ανεργίας, μειώσεις μισθών, καταστροφή τού κοινωνικού κράτους, ιδιωτικοποιήσεις (δλδ κανιβαλισμός τού ιδιωτικού κεφαλαίου πάνω στην δημόσια περιουσία), μεταφορά τού κόστους των χρεοκοπιών στους κρατικούς προϋπολογισμούς. Και ποιό το αποτέλεσμα; Κρίσεις που ξεσπούσαν πότε στην μια και πότε στην άλλη χώρα τού Τρίτου Κόσμου (Μεξικό, «ασιατικές τίγρεις» και «τιγράκια», χώρες τής Λατινικής Αμερικής και τής Αφρικής), εικοσαετής στασιμότητα τής Ιαπωνίας, αύξηση τού παγκόσμιου χρέους, εκτίναξη τής φούσκας τού πλασματικού κεφαλαίου, προσωρινή μόνο αύξηση τού ποσοστού κέρδους, συνεχής πτώση των επενδύσεων και ανεργία, κατάρρευση των χωρών τής Ανατ. Ευρώπης και αποτυχία των εκεί «παρεμβάσεων». Η κρίση των ενυπόθηκων δανείων τού 2008 στις ΗΠΑ και η μετεξέλιξή της σε κρίση τού ευρώ και σε κρίση χρέους δεν είναι τίποτε άλλο από τις μεταλλάξεις τής κρίσης που ταλανίζει τον παγκόσμιο καπιταλισμό από τα μέσα τής δεκαετίας τού ’70:

«η σημερινή παγκόσμια καπιταλιστική κρίση είναι συνέχεια τής δομικής κρίσης τού 1973 και ουσιαστικά θέτει επί τάπητος το ζήτημα τής εξάντλησης τής προηγούμενης «αρχιτεκτονικής» τού συστήματος (τού προηγούμενου σταδίου) αλλά και την μέχρι τώρα αδυναμία τού συστήματος να κατασκευάσει ένα αποτελεσματικό και βιώσιμο νέο στάδιο. […] Οι ανακάμψεις υπήρξαν σχετικά αναιμικές (που σε καμία περίπτωση δεν έφθασαν τα δεδομένα τής μεταπολεμικής «χρυσής εποχής» τού προηγούμενου σταδίου) και το πρόβλημα τής περιορισμένης κερδοφορίας και τής αδυνατούσας να εξαλειφθεί ομαλά υπερσυσσώρευσης συνεχίζει να το ταλανίζει.

[…] Παρά την εσπευσμένη αποκήρυξη τού νεοφιλελευθερισμού και τον άνευ αρχών εναγκαλισμό τού κρατικού παρεμβατισμού, η κρατική στήριξη τής καπιταλιστικής κερδοφορίας (μέσω τής νομισματικής και τής δημοσιονομικής πολιτικής αλλά και των νομισματικών και εμπορικών πολέμων) ο πυρήνας τής κρίσης δεν εξουδετερώθηκε. Αυτό που έγινε ήταν μία σύντομη ψευδαίσθηση ξεπεράσματος τής κρίσης (επενδεδυμένη με συνήθεις αστικούς στρουθοκαμηλισμούς) αλλά με κόστος την εκτίναξη των δημοσιονομικών ελλειμμάτων λόγω τής σκανδαλώδους στήριξης τής καπιταλιστικής συσσώρευσης.»4

 

Σχετικά

1. Η μαρξιστική θεωρία για τις οικονομικές κρίσεις

2. Ο καπιταλισμός εισήλθε στη γεροντική τού φάση

3. Προς τα πού πηγαίνουμε;

4. ΕΕ και Ελλάδα: καπιταλιστική κρίση και ιμπεριαλιστικοί ανταγωνισμοί

5. Όψεις τής κρίσης τής ελληνικής οικονομίας

6. Η πτώση και η άνοδος τής Δύσης - Γιατί η Ευρώπη και οι ΗΠΑ θα βγουν ενισχυμένες από την κρίση...

7. Ο φαύλος κύκλος συσσώρευσης και κρίσης

Τα «κλεμμένα»

“Οι κρίσεις εκφράζουν όλες τις αντιφάσεις τού καπιταλισμού. […] ο στόχος τής παραγωγής στον καπιταλισμό δεν είναι η ικανοποίηση των ανθρώπινων αναγκών, αλλά η πραγματοποίηση κερδών ή η επέκταση τού κεφαλαίου. Οι εργάτες που πέρασαν όλη τους την ζωή στην υπηρεσία τού κεφαλαίου πετιούνται σαν παλιοσίδερα. Η ανεργία αυξάνεται όχι επειδή δεν υπάρχει δουλειά, αλλά επειδή δεν είναι πια επικερδής η απασχόληση τόσων εργατών.

Σε παλιότερους τρόπους παραγωγής [σε προ-καπιταλιστικούς τρόπους παραγωγής] το πρόβλημα βρισκόταν πάντα στην υποπαραγωγή. Η σοδειά δεν πήγαινε καλά ή κάποιος πόλεμος κατέστρεφε τις πόλεις και την επαρχία. Στον καπιταλισμό, για πρώτη φορά στην Ιστορία έχουμε κρίσεις υπερπαραγωγής [!]. Παράγεται πολύς χάλυβας –έτσι χαλυβουργεία είναι αναγκασμένα να κλείσουν. Παράγονται πολλά τρόφιμα –έτσι τα πλεονάσματα καταστρέφονται στις χωματερές και οι κυβερνήσεις πληρώνουν τούς καλλιεργητές για να μην παράγουν.

Την ίδια στιγμή, σε πολλά μέρη τής Γης υπάρχει έλλειψη μηχανημάτων, οχημάτων και κτιρίων που θα μπορούσαν να κατασκευαστούν από χάλυβα και εκατομμύρια πεθαίνουν από την πείνα. Το πρόβλημα δεν είναι ότι δεν υπάρχουν ανάγκες, αλλά το ότι οι άνθρωποι δεν έχουν χρήματα να τις καλύψουν.”

P. Green, The basic ideas of Marxist Economics, 1986

Σχόλια

27/02 18:36  orimos
Όλα αυτά καλά είναι, όμως χωρίς νοικοκυριό κανένα σύστημα δεν μπορεί να πετύχει και εμείς είματε για κλάματα.
28/02 08:11  cornelsen
Προφανώς τα δύο κείμενα (το παρόν και το προηγούμενο) αναφέρονται στον γενικό τρόπο λειτουργίας τού καπιταλισμού ως σύστημα που γεννά κρίσεις. Και αυτές δεν εμφανίζονται μόνο σε χώρες σαν την Ελλάδα. Μην ξεχνάς πως οι υφέσεις και οι κρίσεις εμφανίζονται ακόμη και σε κοινωνικούς σχηματισμούς που σε "κανονικές συνθήκες" όλα "λειτουργούν ρολόι". Να μην θυμίσω την Μεγάλη Ύφεση τού 1929 και ότι θύματά της ήσαν ΟΛΕΣ οι ανεπτυγμένες χώρες αλλά την εοκοσαετή στασιμότητα (1990 έως σήμερα) τής Ιαπωνίας.
Όσο για την έλλειψη νοικοκυριού στην Ελλάδα (αν και πρέπει να δούμε τι εννοούμε όταν λέμε "νοικοκυριό") δεν έχουμε καμμία διαφωνία.
Το σχόλιό σας
Για να σχολιάσετε το άρθρο πρέπει να κάνετε Login στο Capital.gr
Αξιολογήστε το άρθρο
8 ψήφοι

 Εκτύπωση
 Αποστολή με e-mail

Σχετικά με το blog
# Οταν οι ανθρωποι κανουν σχεδια ο Θεος γελαει.
# Για το παιχνίδι στα χρηματιστήρια: "Πρόκειται για μια δραστηριότητα που απαιτεί λίγο χρόνο και σου επιτρέπει, διατρέχοντας κάποιο μικρό κίνδυνο, να απαλλάξεις τον εχθρό σου από τα χρήματά του".


Αναζήτηση
Προηγούμενα Άρθρα
Τελευταίες δημοσιεύσεις