cornelsen
ένθεν κι ένθεν, εκείθεν και εντεύθεν
Σύνδεσμοι


Αναζητώντας την αιτία τής ασθένειας (μέρος 2ο)
1535 αναγνώστες
Τετάρτη, 21 Ιουλίου 2010
12:14

Συνεχίζοντας από το προηγούμενο άρθρο "μας" επικεντρώνουμε σε ένα βασικό νόμο λειτουργίας τού συστήματος. Τόσο σημαντικός νόμος στην λειτουργία τού καπιταλισμού όσο ο νόμος τής βαρύτητας στην λειτουργία τού Σύμπαντος. 

 ΜΕΡΟΣ ΙΙ - Η πτωτική τάση τού ποσοστού κέρδους

 

Χειρότερες κρίσεις
 
Το σχήμα άνθησης-ύφεσης-άνθησης-ύφεσης, μπορούμε να το δούμε καθαρά στις οικονομικές στατιστικές για το μεγαλύτερο μέρος τού 19ου αιώνα […] Αλλά υπήρχε επίσης και μια μακροχρόνια τάση, κατά τη διάρκεια αρκετών κύκλων, οι κρίσεις να γίνονται βαθύτερες και να κρατούν περισσότερο, ενώ οι ανθήσεις γίνονταν ρηχότερες και πιο σύντομες. […]
Πώς μπορεί να εξηγηθεί αυτή η χειροτέρευση τής καπιταλιστικής κρίσης; […]
Ο Ρικάρντο την εξήγησε μ’ ένα φαινόμενο από την αγροτική παραγωγή, το νόμο τής «φθίνουσας απόδοσης». […] Ο Μάρξ ωστόσο είχε μια εξήγηση για την πτωτική τάση τού ποσοστού κέρδους και κατά συνέπεια για το μακροπρόθεσμο βάθεμα των κρίσεων και για τα αυξανόμενα επίπεδα ανεργίας.
Έλεγε ότι οφειλόταν στην ίδια τη φύση τής καπιταλιστικής συσσώρευσης. Κάθε καπιταλιστής είναι σε ανταγωνισμό με κάθε άλλο καπιταλιστή. Ο μόνος τρόπος να επιβιώσει σ’ αυτόν τον ανταγωνισμό είναι να εισάγει διαρκώς καινούργιες μηχανές, που ενσαρκώνουν όλο και μεγαλύτερα ποσά «νεκρής εργασίας».
Κάθε καπιταλιστής πρέπει να εγκαταστήσει όσο το δυνατό περισσότερα μηχανήματα που να εξοικονομούν ζωντανή εργασία. Κι έτσι οι επενδύσεις μεγαλώνουν γρηγορότερα απ’ ότι το εργατικό δυναμικό. […]
Η σχέση επένδυσης προς εργασία (την οποία ο Μάρξ αποκαλούσε «οργανική σύνθεση τού κεφαλαίου») τείνει να αυξάνεται.
Υπάρχουν πολλές εμπειρικές μελέτες που δείχνουν ότι κάτι τέτοιο συμβαίνει το τελευταίο τέταρτο τού αιώνα. Ο αμερικανός οικονομολόγος Ν. Μ. Μπέλεϊ έδειξε στο έγκριτο Booking Papers το 1981 ότι η σχέση κεφαλαίου προς εργασία στην αμερικανική βιομηχανία ήταν 1,43 την περίοδο 1957-68 και 2,24 την περίοδο 1972-75, […] 
Η αύξηση τού κλάσματος επένδυση προς εργασία δεν δημιουργεί πρόβλημα για κάθε ξεχωριστή εταιρεία. Το μόνο για το οποίο κάθε εταιρεία ενδιαφέρεται είναι να εξασφαλίσει πιο γρήγορα από τούς ανταγωνιστές της τα μηχανήματα που εξοικονομούν εργασία, έτσι ώστε να παράγει και να πουλά πιο φτηνά απ’ αυτούς. Έτσι η κάθε μεμονωμένη εταιρεία θα κάνει τα πάντα για να εξασφαλίσει τον πιο σύγχρονο εξοπλισμό που θα χρησιμοποιεί το μικρότερο δυνατό ποσό εργασίας, γνωρίζοντας ότι αυτό θα τής επιτρέψει να αρπάξει αγορές από τούς αντιπάλους της και να αυξήσει τα κέρδη της σε βάρος τους.
Αλλά αυτό μπορεί να γίνει πρόβλημα για τον καπιταλισμό ως σύνολο. Γιατί αν κάθε εταιρεία εγκαθιστά εξοπλισμό εξοικονόμησης εργασίας, τότε η σχέση επένδυσης προς εργασία σ’ όλο το σύστημα θα γίνει μεγαλύτερη.
Όμως, όπως έχουμε δει, η εργασία είναι αυτή που δημιουργεί αξία και όχι οι μηχανές. Όταν οι μηχανές αυξάνονται γρηγορότερα από την εργασία, τότε και η επένδυση αυξάνεται γρηγορότερα από την αξία. Και, αν το ποσοστό τής αξίας που πηγαίνει στους εργοδότες ως υπεραξία είναι σταθερό, τότε η επένδυση αυξάνει γρηγορότερα από την υπεραξία, ή, όπως θα λέγαμε στην καθημερινή γλώσσα, η επένδυση αυξάνεται ταχύτερα από το κέρδος.
Με άλλα λόγια, όσο μεγαλύτερη είναι η επιτυχία των καπιταλιστών στο να συσσωρεύουν, τόσο μεγαλύτερη είναι η πίεση σε όλο το σύστημα για πτώση τού ποσοστού κέρδους.  […]
Ο μεμονωμένος καπιταλιστής επενδύει γιατί με πιο προηγμένη τεχνολογία εξοικονόμησης εργασίας μπορεί να ξεπεράσει τούς ανταγωνιστές του και να αρπάξει κάποια από τα κέρδη που πριν πήγαιναν σ’ αυτούς. Αλλά αν όλοι οι καπιταλιστές το κάνουν αυτό, το συνολικό ποσοστό κέρδους πέφτει ωσότου να τούς χτυπήσει όλους.
 
Αυξάνοντας την εκμετάλλευση
 
Η πτωτική τάση του ποσοστού κέρδους δεν σημαίνει ότι πάντα αυτό πέφτει, […] Στην πραγματικότητα δρα ως μια καθοδική πίεση στο κέρδος, την οποία οι καπιταλιστές ψάχνουν να βρουν τρόπο να αντιστρέψουν. […]
Ο Μάρξ περιέγραφε αυτή την αντίδραση ως την προσπάθεια των καπιταλιστών να αυξήσουν «το ποσοστό της εκμετάλλευσης». Και έλεγε ότι υπάρχουν τρείς τρόποι για να το κάνουν αυτό.
 
α) «Απόλυτη υπεραξία»
Πρώτον, ο καπιταλιστής μπορεί να κάνει τους εργάτες να δουλεύουν περισσότερο [χρόνο] χωρίς ν’ αυξάνει ανάλογα και την πληρωμή τους. […]
β) «Σχετική υπεραξία»
Δεύτερον, οι καπιταλιστές μπορούν να πιέσουν τους εργάτες να δουλέψουν σκληρότερα. […]
γ) «Εξαθλίωση»
Ο τρίτος τρόπος για τους καπιταλιστές να αυξήσουν τα ποσοστά κέρδους τους είναι η ωμή περικοπή μισθών, όπως έλεγε ο Μαρξ «η απόλυτη εξαθλίωση των εργατών».
 
Οι χυδαιότητες του μονεταρισμού
 
Οι καπιταλιστές προσπαθούν να αυξήσουν το επίπεδο της εκμετάλλευσης για να αντιπαλέψουν την πτώση τού ποσοστού κέρδους και να προστατευτούν από την κρίση.
Ένα από τα αξιώματα της μονεταριστικής εκδοχής της νεοκλασικής οικονομικής θεωρίας λέει ότι η κρίση μπορεί να αποφευχθεί αν οι καπιταλιστές πετύχουν τον παραπάνω στόχο. Αν πέσουν αρκετά τα μεροκάματα, μάς λένε, θα φτάσει ένα σημείο στο οποίο «το οριακό κόστος παραγωγής» θα πέσει κάτω από τις τιμές, η κερδοφορία θα αποκατασταθεί, οι καπιταλιστές θα αρχίσουν ξανά να επενδύουν και οι αγορές για τα αγαθά θα διευρυνθούν μέχρις ότου υπάρξει πλήρης απασχόληση. […]
      Αλλά η όλη ιστορία του καπιταλισμού δείχνει ότι η αύξηση του βαθμού εκμετάλλευσης μ’ αυτό τον τρόπο δεν απομακρύνει τις κρίσεις. […] 
Η ανεργία μεγαλώνει με την έλευση της κρίσης γιατί οι εταιρείες δεν μπορούν να πουλήσουν τα αγαθά που παράγουν. Η περικοπή μισθών στενεύει τη συνολική αγορά για τα καταναλωτικά αγαθά και κατά συνέπεια σημαίνει ότι λιγότερα αγαθά μπορούν να πουληθούν. Το άμεσο αποτέλεσμα λοιπόν τής περικοπής μισθών –ή τής αύξησης τής παραγωγικότητας χωρίς ανάλογες αυξήσεις των μισθών- είναι η διεύρυνση τού χάσματος μεταξύ τού τι παράγεται και τού τι μπορεί να αγοραστεί. Είναι το βάθεμα τής κρίσης.
Φυσικά, αυτό δεν θα είχε σημασία αν οι επενδύσεις αυξάνονταν αυτόματα και αναπλήρωναν έτσι τη μείωση τής κατανάλωσης που οφείλεται στην περικοπή μισθών. Η ζήτηση για νέα βιομηχανικά κτίρια και μηχανές θα αντιστάθμιζαν τη μείωση της ζήτησης για καταναλωτικά αγαθά. Αλλά δεν υπάρχει μηχανισμός που να εξασφαλίζει ότι μια πτώση στην κατανάλωση εξισορροπείται αυτόματα από μια άνοδο των επενδύσεων. Αντίθετα, αν οι επιχειρήσεις αναμένουν πτώση της κατανάλωσης, το πιθανότερο είναι να φοβηθούν ότι η αγορά για τα προϊόντα τους θα συρρικνωθεί. Γι’ αυτό θα μειώσουν τις επενδύσεις τους για να μην καταλήξουν να έχουν στα χέρια τους εργοστάσια ικανά να παράγουν περισσότερα αγαθά απ’ ότι μπορούν να πουλήσουν.
Οι «ορθόδοξοι» νεοκλασικοί ποτέ δεν μπόρεσαν να απαντήσουν στην καταλυτική κεϊνσιανή κριτική των απόψεών τους. Το μόνο που κάνουν είναι να επαναλαμβάνουν ότι, αν οι κρίσεις δεν σταματούν από μόνες τους, αυτό οφείλεται στο ότι η εργατική αντίσταση στη μείωση μισθών δεν έχει καμφθεί αρκετά.
[…] οι κεϊνσιανοί υποστήριζαν ότι η τάση προς την κρίση μπορούσε να αναχαιτιστεί με μια περιορισμένη κυβερνητική παρέμβαση στην οικονομία, που θα είχε ως σκοπό να εμφυσήσει στους μεγαλοκαπιταλιστές αισθήματα αισιοδοξίας όσον αφορά το μέλλον. […] Ο αυξημένος πλούτος που θα δημιουργείτο καθώς η οικονομία θα ανέκαμπτε από την κρίση, έλεγαν ακόμα, θα επέτρεπε μια αύξηση τόσο στο εργατικό εισόδημα όσο και στα κέρδη.
Οι κεϊνσιανές ιδέες κυριάρχησαν στην επίσημη οικονομική σκέψη για τα είκοσι πέντε χρόνια μετά την οικονομική κρίση τού 1930, […] Αλλά έχασαν την επιρροή τους με την κρίση στα μέσα τής δεκαετίας τού 1970. […]
Όμως σε ένα πράγμα ο Κέϊνς είχε σίγουρα δίκιο. Η συγκράτηση τής κατανάλωσης σε χαμηλά επίπεδα αυξάνει την έκταση και το βάθος κάθε κρίσης. Η συγκράτηση αυτή μεταφράζεται σε μια όλο και μεγαλύτερη δυσαναλογία μεταξύ του δυνητικού προϊόντος της οικονομίας και του επιπέδου κατανάλωσης της πλειοψηφίας των ανθρώπων. Οι επενδύσεις πρέπει να καλύψουν ένα ακόμη μεγαλύτερο χάσμα, αν θέλουμε να πουληθούν όλα τα αγαθά που παράγονται. Η πιθανότητα να προκύψει μια κατάσταση όπου τα αγαθά δεν μπορούν να πουληθούν, μια κατάσταση δηλαδή «υπερπαραγωγής» γίνεται μεγαλύτερη. […]
Σε μια λογική κοινωνία δεν θα υπήρχε τέτοιο δίλημμα. Γιατί πράγματι υπάρχει απόλυτη ανάγκη για τα αγαθά που παράγονται, αν προτεραιότητα της κοινωνίας ήταν η ευημερία τής πλειοψηφίας του πληθυσμού. Αλλά η κινητήρια δύναμη τού παρόντος συστήματος δεν είναι η ευημερία των ανθρώπων. […] Ακριβώς γι’ αυτό το λόγο ολόκληροι τομείς τού παραγωγικού μηχανισμού τού καπιταλισμού μπλοκάρουν και σταματούν. […]
Γι’ αυτό το λόγο οι όλο και βαθύτερες κρίσεις που κτυπούν προκαλούν τέτοια απορία στους πάσης φύσεως οικονομολόγους που είναι υποστηρικτές του καπιταλισμού. Ακόμα και εκείνοι οι οικονομολόγοι και πολιτικοί που θέλουν να μεταρρυθμίσουν το σύστημα παίρνουν τα βασικά χαρακτηριστικά του ως δεδομένα. Κι έτσι καταλήγουν να θεωρούν την αυξανόμενη ανεργία, τα ογκούμενα κύματα φτώχειας, «το τέλος τής μόνιμης απασχόλησης», την αυξανόμενη ανασφάλεια και τις εντεινόμενες πιέσεις για σκληρότερη δουλειά, ως φυσικά φαινόμενα […]
 
Πώς εξακολουθεί να διατηρείται το σύστημα;
 
Αν η ανάλυση τού Μάρξ για τον καπιταλισμό μιλούσε για τη στασιμότητα ή τη φθορά τού καπιταλιστικού συστήματος, θα ήταν σίγουρα τόσο λανθασμένη όσο και οι «ορθόδοξες» οικονομικές σχολές που μιλούν μόνο για την επέκταση τού συστήματος.
Στην πραγματικότητα, ο Μάρξ επέμενε ότι πλάι στην πτωτική τάση τού ποσοστού κέρδους υπάρχουν κάποιοι «αντισταθμιστικοί παράγοντες».
Ποιοι ήταν αυτοί οι αντισταθμιστικοί παράγοντες; Κάποιους τούς έχουμε ήδη δει: είναι τα διάφορα μέτρα που παίρνουν οι καπιταλιστές για να αυξήσουν τον βαθμό εκμετάλλευσης και έτσι να ανεβάσουν το ποσοστό κέρδους. Αλλά από μόνα τους αυτά τα μέτρα δεν μπορούν να προλάβουν την κρίση. […]
Ένας άλλος παράγοντας που βοηθούσε ώστε να ανεβαίνουν τα ποσοστά κέρδους την εποχή τού Μάρξ ήταν το εξωτερικό εμπόριο. […] Οι καπιταλιστές χρησιμοποιούσαν τα πιο βάρβαρα μέσα (λεηλασία τής Ινδίας, μετακίνηση εκατομμυρίων δούλων από την Αφρική στην Αμερική, υποχρέωση των Κινέζων να αγοράζουν όπιο, κατάκτηση τής Αιγύπτου για λογαριασμό των τραπεζιτών) προκειμένου να αρπάξουν τον πλούτο αυτών των κοινωνιών πληρώνοντας ένα αντίτιμο πολύ χαμηλότερο από την αξία του κι έτσι να ανεβάσουν τα κέρδη τους. […]
Για τον Μάρξ, υπήρξε ένας τρίτος «αντισταθμιστικός» παράγοντας που ήταν καίριος και παραμένει καίριος και σήμερα. Πρόκειται για τον τρόπο με τον οποίο κάθε κρίση επιδρά στις μακροχρόνιες τάσεις μέσα στο σύστημα.
Οι κρίσεις είναι καταστροφικές για τον καπιταλισμό. Δημιουργούν πανικό στις άρχουσες τάξεις και εξαθλίωση στην πλειοψηφία του πληθυσμού. Αλλά για τους καπιταλιστές που δεν χρεωκοπούν έχουν πλεονεκτήματα. […]
      Οι καπιταλιστικές εταιρείες κατορθώνουν να επιζήσουν στη διάρκεια της κρίσης μέσω τού κανιβαλισμού: κάποιες εταιρείες καταβροχθίζουν κάποιες άλλες. Οι επιζώντες αρπάζουν τα μέσα παραγωγής σε μια τιμή πολύ χαμηλότερη από την παλιά τους αξία. Ανακαλύπτουν ότι μπορούν να αρχίσουν να επεκτείνουν την παραγωγή χρησιμοποιώντας τον πιο σύγχρονο εξοπλισμό και τα πιο μοντέρνα μηχανήματα χωρίς να πληρώσουν το αληθινό κόστος γι’ αυτά. Η επένδυση μπορεί να μεγαλώσει σε έκταση χωρίς να μεγαλώνει το κόστος της. Αυτό εμποδίζει το κόστος τής επένδυσης να αυξάνει πολύ πιο γρήγορα από το συνολικό εργατικό δυναμικό και έτσι μειώνει την πίεση στο ποσοστό κέρδους.

Συνεχίζεται...

 

Τα "κλεμμένα"

Για να θυμηθούμε για λίγο την κρίση χρέους, μιά ματιά σε απόσπασμα από συνέντευξη τού Αργεντινού πολιτικού Jorge Altamira στο "Έψιλον" τής 18/7/10. 

"Το θεμελιώδες στοιχείο τής κρίσης είναι οι πιστωτές, που βρίσκονται σε πολύ αδύναμη θέση και δεν μπορούν να αποδεχτούν έστω μιά αναδιάρθρωση. Και θέλω να τονίσω ότι αναδιάρθρωση, επαναδιαπραγμάτευση, ακόμη και παύση πληρωμών χρεών είναι μηχανισμοί καθαρά καπιταλιστικοί. Ο καπιταλισμός δεν μπορεί να υπάρξει χωρίς αυτές τις διαδικασίες, όπως αποδεικνύει η εμπορική πρακτική.[...] Το γεγονός ότι η Ε.Ε. μπλοκάρει όχι ένα επανασταστικό ή αριστερό μέτρο, αλλά τη σωστή λειτουργία τού καπιταλισμού, μη αποδεχόμενη να επαναδιαπραγματευτεί η Ελλάδα το χρέος της, καταδεικνύει ποιός εντέλει έχει το πρόβλημα.

Το πιό σημαντικό μάθημα είναι ότι πάτε στην χρεoκοπία. Για να το πω παραστατικά: είστε στον Ιούνιο τού 2001, όταν όλοι στην Αργεντινή επεξεργάζονταν σχέδια για να αποτραπεί η χρεοκοπία και η κυβέρνηση έλεγε ότι με το νέο δάνειο θα σωθούμε.[...] Σε λίγους μήνες, όταν θα έχει ολοκληρωθεί ο κύκλος και οι τράπεζες θα έχουν διασφαλιστεί, η Ελλάδα θα κηρύξει χρεοκοπία. Πιστεύω ότι αυτό πρέπει να γίνει τώρα, κηρύσσοντας παύση πληρωμής τού χρέους."

Δάγκωσε την γλώσσα σου Χριστιανέ μου! Και με πρωθυπουργό τον Αντώνη (αφού ο ΓΑΠ θα έχει πάρει το ελικόπτερο); Θα είναι από τις "ανωμαλίες" τής Ιστορίας: ένας αστός πολιτικός σε ρόλο Che.! Τι έχουμε να δούμε... 

 

Το σχόλιό σας
Για να σχολιάσετε το άρθρο πρέπει να κάνετε Login στο Capital.gr
Αξιολογήστε το άρθρο
5 ψήφοι

 Εκτύπωση
 Αποστολή με e-mail

Σχετικά με το blog
# Οταν οι ανθρωποι κανουν σχεδια ο Θεος γελαει.
# Για το παιχνίδι στα χρηματιστήρια: "Πρόκειται για μια δραστηριότητα που απαιτεί λίγο χρόνο και σου επιτρέπει, διατρέχοντας κάποιο μικρό κίνδυνο, να απαλλάξεις τον εχθρό σου από τα χρήματά του".


Αναζήτηση
Προηγούμενα Άρθρα
Τελευταίες δημοσιεύσεις
21/5Μια άνοδος που αποδείχτηκε... faux